x
მეტი
  • 15.07.2020
  • სტატია:101528
  • ვიდეო:346707
  • სურათი:465400
გალაქტიკების ტიპები
გალაქტიკების ტიპები


ჩვენ უკვე განვიხილეთ გალაქტიკების ტიპები მორგანისა და ჰაბლის სქემების მიხედვით. მორგანისა და ჰაბლის და განსაკუთრებით ჰაბლის სქემები უმთავრესია და სწორედ ის გამოიყენება დომინანტურად თანამედროვე კოსმოლოგიასა და ასტრონომიაში, მაგრამ ახლა განვიხილოთ გალაქტიკების ტიპები სხვა სქემების მიხედვითაც, რაც უკეთ დაგვანახებს გალაქტიკების საინტერესო მახასიათებლებს და მეტ მრავალფეროვნებას. გალაქტიკები გიგანტური, მბრუნავი, ვარსკვლავების, გაზისა და მტვრის გროვებია. ამ კომპონენტებს შორის არსებობს შესამჩნევი ცარიელი სივრცეები. საზოგადოდ, მათ სხვადასხვა ფორმა აქვთ ელიფსური, სპირალური და ა.შ. ჩვენი მზე მდებარეობს დაახლოებით 200 მილიარდი ვარსკვლავისგან შემდგარი გალაქტიკის - "ირმის ნახტომის" (იგივე "რძის გზის") აპირალურ მკლავზე. ირმის ნახტომის გავლისთვის სინათლეს 100 ათასი წელიწადი სჭირდება. ჩვენ მიერ დაკვირვებად სამყაროში 2 ტრილიონზე მეტი გალაქტიკაა. ჩვენთვის დღევანდელ დღემდე ცნობილი უდიდესი გალაქტიკა არის სუპერგიგანტური ელიფსური გალაქტიკა IC 1101 - ის დაახლოებით შეიცავს 100 ტრილიონ ვარსკვლავს, რომლებიც მრავალმილიარდწლიან კოსმოსურ მოგზაურობაში იმყოფებიან ულტრამასიური შავი ხვრელის (ასევე იხ. შავი ხვრელების ისტორია) გარშემო, რომელიც ამ უზარმაზარი გალაქტიკის ცენტრშია განთავსებული და იწონის 40-დან 100 მილიარდამდე მზის წონას. ჩვენთვის ცნობილი უმცირესი გალაქტიკა კი არის სეგუე 2, რომელიც მხოლოდ 1000 ვარსკვლავისგან შედგება და ჩვენი გალაქტიკის ერთ-ერთი ჯუჯა თანამგზავრი გალაქტიკაა. ყველაზე საინტერესო კი ისაა, რომ ჩვენი უდიდესი სამყაროც კი არაა ყველაფერი და ძალიან დიდი ალბათობით არსებობს კიდევ უამრავი სხვა სამყარო - პარალელური სამყაროები.


ჩვენი გალაქტიკა წარმოიქმნა ჯერ კიდევ 13.5 მილიარდი წლის წინ. უძველესმა გალაქტიკებმა კი ჩამოყალიბება დაიწყეს ჩვენი სამყაროს წარმოქმნიდან 200 მილიონი წლის შემდეგ - დაახლოებით 13.6 მილიარდი წლის წინ. მხოლოდ ჩვენი გალაქტიკის - დევის ნამუხლარის წონა შეადგენს 600 მილიარდი მზის მასას, ხოლო მზის წონა დაახლოებით 2 ნონილიონი (10^30) კილოგრამია. (ინფორმაციისთვის, ნებისმიერი ნივთიერების ნახევარი გრამი შედგება მინიმუმ 1 სექსტილიონი ატომისგან. 1 სექსტილიონი = 10^21 - მილიარდჯერ ტრილიონი; ეს ნიშნავს, რომ ნებისმიერი რამ ამ სამყაროში, რაც იწონის 0.5 გრამს, შედგება ყველაზე ცოტა - მილიარდჯერ ტრილიონი ატომისგან. ატომები კი თავად საკმაოდ რთული შედგენილობის და სტრუქტურის მქონე, სამყაროს სამშენებლო "აგურებია"). აი, ამდენად დიდია სამყარო როგორც მაკრო, ასევე მიკრო დონეზე.



1. უჩვეულო გალაქტიკები (Peculiar Galaxies) - უჩვეულო გალაქტიკები იყოფა ორ ტიპად: ურთიერთმოქმედი უჩვეულო გალაქტიკები (interacting, coliding galaxies) და აქტიური გალაქტიკური ბირთვის მქონე უჩვეულო გალაქტიკები (active galactic nuclei).


ურთიერთმოქმედი ანუ შეჯახებადი გალაქტიკები, რომელთა გრავიტაციული ველი ერთმანეთს გადაკვეთს, რაც საბოლოოდ შესაძლოა დასრულდეს მათი შეჯახებით და შერწყმით.


ურთიერთმოქმედი გალაქტიკები


გალაქტიკა სახელად UGC6093, არის დაჯგუფებული და სახელდებული, როგორც აქტიური გალაქტიკა, რაც ნიშნავს, რომ ის ფლობს აცტიურ გალაქტიკურ ბირთვს.


აქტიური გალაქტიკა UGC 6093




2. სიდი გალაქტიკები (cD Galaxies) - ისინი ერთიანდებიან მორგანის შკალის ტიპ-D გიგანტურ ელიფსურ გალაქტიკებში და არიან ამ გალაქტიკის ქვეტიპი. პერსევსი A.


სიდი გალაქტიკა "პერსევსი A"




3. სეიფერტის გალაქტიკები (Seyfert Galaxies) - სეიფერტის გალაქტიკები არის აქტიური გალაქტიკების ორი ყველაზე გავრცელებული ჯგუფიდან ერთ-ერთი. მათ აქვთ კვაზარის მსგავსი ბირთვი, ძალიან კაშკაშა, ელექტრომაგნიტური რადიაციის წყაროს წარმოადგენს. ისინი ჩვენთვის ცნობილი 2 ტრილიონზე მეტი გალაქტიკის დაახლოებით 10%-ს შეადგენენ. სეიფერტის გალაქტიკის ნიმუშია მაგალითად გალაქტიკა სახელად NGC 6814 და ის რენტგენის გამოსხივების საკმაოდ დიდ რაოდენობასაც გამოყოფს. მეორე მაგალითია NGC 1097 - სუპერმასიური შავი ხვრელი, რომლის წონაც 100 მილიონი მზის მასის ტოლია. ეს შავი ხვრელი გამოყოფს ძალიან დიდი რაოდენობის რადიაციას, ვინაიდან მასში დიდი რაოდენობის მატერია შთაინთქმება. მის გარშემო კი მრავალი ვარსკვლავი ბრუნავს.


სეიფერტის გალაქტიკა NGC 1097



4. კვაზარები (Quasars - Q) - ეს არის შემოკლებული ფორმა ობიექტისა, რომელსაც ჰქვია - კვაზივარსკვლავური რადიოწყარო. ეს არის კლასი გარეგალაქტიკური ობიექტებისა, რომელიც გამოირჩევა გამოხატულად მაღალი ნათებით, ზოგიერთი კვაზარი იმდენად ძლიერად ანათებს, როგორც 10 ტრილიონი მზის მსგავსი ვარსკვლავი ერთად, მაგრამ დედამიწიდან დაკვირვების სიშორის გამო, აღმოჩენიდან რამდენიმე წლის შემდეგაც კი შესაძლოა ვერ განარჩიონ ასტრონომებმა კვაზარი ჩვეულებრივი ვარსკვლავისგან, იმდენად მცირე კუთხური ზომა აქვთ. ერთი თეორიის მიხედვით კვაზარი არის განვითარების საწყის ეტაპზე მყოფი გალაქტიკა, რომელშიც ზემასიური შავი ხვრელი შთანთქავს ახლომდებარე მატერიას, ხოლო მეორე თეორიის მიხედვით, კვაზარი არა საწყისი ეტაპი, არამედ გალაქტიკის ევოლუციის ბოლო ეტაპია.


კვაზარი




5. ბლაზარები (Blazars) - ეს არის აქტიური გალაქტიკური ბირთვირომელიც შედგება იონიზებური მატერიისგან, რომელიც გადაადგილდება სინათლის სიჩქარესთან მიახლოებული სისწრაფით. ის მაღალი სიხშირით გამოასხივებს ელექტრომაგნიტურ რადიაციას და ძალიან კაშკაშებენ.


ბლაზარი (მხატვრის წარმოდგენით)



6. ჯუჯა გალაქტიკები (Dwarf Galaxies) - გალაქტიკათა უმრავლესობა ჩვენს სამყაროში არის ჯუჯა.ასე ეძახიან იმიტომ, რომ ეს გალაქტიკები შედარებით უფრო მცირე ზომისაა და ნაკლებ ვარსკვლავს შეიცავს, დახლოებით 100-ჯერ უფრო მცირე მასის არიან, ვიდრე ჩვენი გალაქტიკა - დევის ნამუხლარი, იგივე ირმის ნახტომი (შეიცავს 200-დან 400 მილიარდამდე ვარსკვლავს), ანუ ჯუჯა გალაქტიკები საშუალოდ შეიცავენ 100 მილიონიდან რამდენიმე მილიარდამდე ვარსკვლავს. მათი დიამეტრი კი დაახლოებით 10 პარსექია. ჩვენს გალაქტიკას, დევის ნამუხლარს, ასეთი როგორც მინიმუმ 12 თანამგზავრი გალაქტიკა ჰყავს. მეცნიერთა განცხადებით კიდევ 300-დან 500-მდე ასეთი თანამგზავრი ჯუჯა გალაქტიკა ჰყავს ჩვენს გალაქტიკას და ისინი მომავალში იქნებიან აღმოჩენილნი. არსებობს ჯუჯა გალაქტიკების ქვესახეობები, ესენია:

ჯუჯა ელიფსური გალაქტიკები (Dwarf eliptical galaxy - dE),

ჯუჯა სფერული გალაქტიკები (Dwarf spheroidal galaxy - dSph),

ჯუჯა უჩვეულო გალაქტიკები (Dwarf Irregular galaxy - dIrr),

ჯუჯა სპირალური გალაქტიკები (Dwarf spiral galaxy),

მეგელანური ტიპის ჯუჯა გალაქტიკები (Magellanic type dwarf),

ლურჯი დაპრესილი, დაწნეხილი ჯუჯა გალაქტიკები (Blue compact dwarf galaxies - BCD),

ულტრა-დაწნეხილი ჯუჯა გალაქტიკები Ultra-compact dwarf galaxies (UCD).


ლურჯი დაპრესილი ჯუჯა გალაქტიკა (Blue Compact Dwarf Galaxy) დასახელებით - SBS 1415+437



7. ვარსკვლავფეთქებადი, ვარსკვლავთწარმომქმნელი გალაქტიკები (starburst galaxies) - ეს არის გალაქტიკების ტიპი, სადაც აღინიშნება გამორჩეულად დიდი აქტივობა ვარსკვლავწარმოქმნის მხრივ. აღინიშნება უამრავი სუპერნოვული აფეთქება. შედარებისთვის, დევის ნამუხლარის, იგივე ირმის ნახტომის ან რძის გზის გალაქტიკის ვარსკვლავთწარმოქმნის სიხშირე გახლავთ მხოლოდ 3 მზის მასა წელიწადში. ვარსკვლავფეთქებად გალაქტიკებში კი ეს სიხშირე 100-ჯერ და ზოგჯერ მეტჯერ ჭარბობს ჩვენი გალაქტიკის მონაცემს. ვარსკვლავფეთქებადი გალაქტიკები იყოფა შემდეგ ქვეტიპებად:

ლურჯი, დაწნეხილი გალაქტიკები (Blue compact galaxies - BCG),

ლურჯი, დაწნეხილი ჯუჯა გალაქტიკები (blue compact dwarf galaxies),

მწვანე ბარდისებრი გალაქტიკები (Green Pea galaxies - GP),

მოკაშკაშე ინფრაწითელი გალაქტიკები (Luminous infrared galaxies -LIRG)

ზე-მოკაშკაშე ინფრაწითელი გალაქტიკები (Ultra-luminous infrared galaxies - ULIRG).

ჰიპერ-მოკაშკაშე ინფრაწითელი გალაქტიკები (Hyperluminous infrared galaxies - HLIRG).

ვულფ-რეიეთის გალაქტიკები (Wolf-Rayet galaxies - WR).


ვარსკვლავფეთქებადი გალაქტიკები (starburst galaxies)



8. რადიო გალაქტიკები (Radio galaxies) - ეს გალაქტიკები გამოასხივებენ დიდი რაოდენობის რადიოტალღებს. ეს გამოწვეულია მათში არსებული დიდი რაოდენობის გალაქტიკათშორისი ღრუბლით, რაც შეიძლება იყოს მსხვილი მასშტაბის რადიოტალღების ან რენტგენული გამოსხივების წყარო.


9. რენტგენ-სხივური გალაქტიკები (X-ray galaxies) - ეს არის გალაქტიკები, რომელიც დიდი რაოდენობით გამოასხივებს რენტგენის სხივებს.


რენტგენ-სხივური გალაქტიკა



10. ლინზისებრი, ბროლისებრი გალაქტიკა (Lenticular galaxy) - ამ სახის გალაქტიკები ჰაბლის სქემაში აღინიშნება ასოებით (SO). ეს არის გარდამავალი, შუალედური ფორმა, რომელსაც გააჩნია როგორც სპირალური, ასევე ელიფსური გალაქტიკების თვისებები. ამ გალაქტიკებს ან საერთოდ არ აქვთ, ან არასრულფასოვნად გამოკვეთილი მკლავები გააჩნიათ. არსებობს ასევე დახურული ლინზისებრი გალაქტიკები და მათ ჰაბლის კლასიფიკაციით მიიღეს დასახელება (SB0).


ლინზისებრი გალაქტიკა



11. რგოლისებრი გალაქტიკა, იგივე ჰოაგის ობიექტი (Ring Galaxy; Hoag's Object) - ის 1950 წელს აღმოაჩინა არტურ ალენ ჰოაგმა და ამ რგოლისებრ გალაქტიკას მისი სახელი ეწოდა. ეს არის უჩვეულო ფორმის გალაქტიკა, ასეთები პროცენტულად საკმაოდ ცოტაა ჩვენს სამყაროში. ის შეიცავს დაახლოებით 8 მილიარდ ვარსკვლავს და რადიუსით 100 ათასი სინათლის წლისაა (ეს ნიშნავს, რომ სინათლეს მისი ერთი კიდიდან მეორემდე გასავლელად იმხელა მანძილის დაფარვა მოუწევს, რომ ეს მოგზაურობა 100 ათასი წლის განმავლობაში გაგრძელდება).


რგოლისებრი გალაქტიკა



წყარო: Galaxy types. Principal schemes of classification. Encyclopedia Britannica.





კრებულები:


1. ქართველური ტომები

2. ქართული სახელმწიფოები

3. კავკასიური კულტურები

4. საქართველო

5. საქართველო (ნაწილი მეორე)

6. ნაციზმი

7. ჰიტლერი

8. რელიგია

9. პარანორმალი

10. მეცნიერება

11. მეცნიერება (მეორე ნაწილი)

12. ქართული მითოლოგია


ავტორი: თორნიკე ფხალაძე


0
84
1-ს მოსწონს
ავტორი:თორ ნიკე
თორ ნიკე
84
  
კომენტარები არ არის, დაწერეთ პირველი კომენტარი
0 1 0