x
მეტი
  • 19.11.2019
  • სტატია:96683
  • ვიდეო:343700
  • სურათი:458575
ყარაჩაელებისა და ბალყარების წინაპრები ყივჩაღები, ალანები და სვანები იყვნენ
ყარაჩაელებისა და ბალყარების წინაპრები ყივჩაღები,  ალანები და სვანები იყვნენ


ძირძველ კავკასიურ ეთნოსებთან ერთად, ჩრდილოეთ კავკასიაში თურქულენოვანი ხალხებიც მკვიდრობენ, მათ შორის ყარაჩაელები და მათი უახლოესი მონათესავე - ბალყარები. ყარაჩაული ენა ალთაურ ენათა ოჯახის თურქული ჯგუფის ყივჩაღურ ქვეჯგუფს განეკუთვნება. ყარაჩაელები და ბალყარები იალბუზის გარშემო მკვიდრობენ. ეს მთა თითქმის ერთ ენაზე მოლაპარაკე ხალხს ორ ნაწილად ჰყოფს. დასავლეთ ნაწილი ყარაჩაელებს უკავიათ, აღმოსავლეთი კი - ბალყარებს.


მკვლევართა აზრით, ბალყართა და ყარაჩაელთა მთელი მოსახლეობის 25%-ზე მეტი ქართული წარმომავლობისაა. (სვანეთიდან გადასახლებულნი). ისტორიულად არც ერთ ყარაჩაელსა და ბალყარს საქართველოს წინააღმდეგ ომებში მონაწილეობა არ მიუღია. ხოლო იქაურ საგვარეულოთა ერთი ნაწილი თავს დღესაც ქართველთა შთამომავლებად მიიჩნევს და საქართველოსთან დიდი სიყვარული აკავშირებთ.


ყარაჩაელები და ბალყარელები მეცხოველეობას უფრო მისდევდნენ. ყარაჩაის მთის საძოვრების ძირითადი ნაწილი "ფეოდალთა" ხელში იყო. საზამთრო საძოვრები მთელ გვარს ეკუთვნოდა, კომლები ფლობდნენ სარწყავ-სათიბებს. მდიდარი მესაქონლეები მთიბავებად გარე სამუშაოზე წასულ ქართველთა - სვანების და რაჭველების შრომას იყენებდნენ.


მამაკაცთა თავსაბურავი ორგვარი ჰქონდათ: ფაფახი და თექის ფარფლიანი ქუდი, რომელიც ძალიან წააგავდა XIX საუკუნის სვანურ ქუდს.

ისტორიულად დადასტურებულია, რომ დღევანდელი ბალყარეთის გარკვეულ მონაკვეთში ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში სვანები ცხოვრობდნენ.


ეს კი არის ერთ-ერთ უძველესი მართლმადიდებლური ტაძარი ყარაჩაი-ჩერქეზეთში, სახელად "შოანა", რაც ალანურად სვანს ნიშნავს. ისინი სვანებს შოანებს ეძახდნენ. როგორც ჩანს ეს ტაძარი ამ მიწაზე სწორედ სვანების აშენებულია.


ქრისტიანული ტაძარი - "შოანა" ყარაჩაი-ჩერქეზეთში



თაულები და ბასიანები


ყარაჩაელები და ბალყარები თანამედროვე ბალყარეთის ტერიტორიაზე - ბაქსანის ხეობაში ერთმანეთის გვერდიგვერდ ცხოვრობდნენ. XVII - XVIII საუკუნეების მიჯნაზე ყარაჩაელები ჩრდილო-დასავლეთ კავკასიაში ყუბანის სათავესა და თებერდის აუზში გადასახლდნენ, ამიტომაც დღესაც ყარაჩაელები ყარაჩაი-ჩერქეზეთის, ხოლო ბალყარები - ყაბარდო-ბალყარეთის რესპუბლიკებში აღმოჩნდნენ.


ახლანდელ რუსეთის ფედერაციაში ყარაჩაელთა რაოდენობა აჭარბებს 170 ათასს. ცალკეული ჯგუფები ცხოვრობენ ასევე შუა აზიაში, ყაზახეთში, თურქეთში, ამერიკაში (20 ათასი ადამიანი), ბალყართა რიცხვი კი შედარებით ნაკლებია. ყაბარდო-ბალყარეთში 104 ათასამდე ბალყარი მკვიდრობს.


ყარაჩაელებსდამწერლობა რუსული გრაფიკის საფუძველზე 1937 წლიდან აქვთ. შედარებით ადრე, 1924 წელს (თავდაპირველად ლათინურ, შემდეგ კირილიცაზე დაყრდნობით) შეიქმნა ბალყარული ანბანი.


ანთროპოლოგიური მონაცემებით ყარაჩაელთა და ყაბარდოელთა ფიზიკური ტიპი ევროპეიდული რასის (იგივე კავკასიოდური რასის) მაღალმთიან კავკასიონურ ტიპს მიეკუთვნება.


ყარაჩაელთა თვითწოდებაა ყარაჩაილილა. ამას გარდა, ისინი ისევე, როგორც ბალყარები, საკუთარ თავს თაულს (თულუს, თაულულს) უწოდებენ, რაც მათ ენაზე მთიელს აღნიშნავს. ყარაჩაი თურქული სახელია და ნიშნავს შავ მდინარეს (ყარა - შავი, ჩაი - მდინარე). თუმცა ყარაჩაელთა გადმოცემით, ამ სახელს ისინი უკავშირებენ წინაპარს, წინამძღოლ - ყარჩას, რომელმაც თავისი ხალხი ყირიმიდან თუ ოქროს ურდოდან გამოიყვანა.


რუსულ წყაროებში ყარაჩაელები პირველად 1639-1640 წლებში მოიხსენიეს. ამავე პერიოდში მათი ეთნიკური წარმომავლობის შესახებ იტალიელი არქანჯელო ლამბერტიც წერდა: "ლაპარაკობენ თურქულად, ოღონდ ძალიან სწრაფად". 1743 წლის რუსულ დოკუმენტში კი ყუბანის სათავეში განსახლებულ "თათრულ ენაზე" მოლაპარაკე ხალხი მოხსენიებულია ეთნონიმით "ხარაჩაი". საყურადღებოა, რომ მეგრელები მათ ალანებს უწოდებდნენ. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ყრაჩაელთა განსახლების ადგილზე თავდაპირველად ირანული მოდგმის ალანებს უნდა ეცხოვრათ.


ქართულ წყაროებში ყარაჩაელებს ბასიანის სახელით მოიხსენიებენ, ხოლო ბალყარები "მთის თათრებად" იწოდებოდნენ.

ყარაჩაელთა ბალყართა წინაპრები - ყივჩაღები ჩრდილოეთ კავკასიის სტეპებსა და სამხრეთ უკრაინაში ბინადრობდნენ. XIII საუკუნის ავტორი იბნ ალ ასირი წერს მონღოლთა შემოსევების დროს (1223 წ.) ყივჩაღთა ნაწილის მთებში გაქცევაზე., სწორედ ამ დროს ხდება თურქულენოვანი მოსახლეობის ჩრდილოეთ კავკასიის მთებში შესვლა და ბარში მცხოვრები თურქების მთიელებად ქცევა, მათი შერევა ადგილობრივ ალანებთან და მოსულთა მიერ დამხვდურთა ენობრივი ასიმილაცია.


მთა "შოანა" ყარაჩაი-ჩერქეზეთში,  რაც ალანურად სვანს ნიშნავს



ისტორიული პარალელები


ყარაჩაელები სამხრეთით ესაზღვრებიან აფხაზებსა და ქართველებს (სვანებს); აღმოსავლეთით იალბუზის მთა ყარაჩაელებს, ბალყარელებისა და ყაბარდოელებისგან გამოყოფს, ჩრდილოეთითა და დასავლეთით ესაზღვრებიან ჩერქეზები, აბაზები და ნოაღაელები. ყარაჩაელთა და ბალყართა დასახლებული პუნქტები ზღვის დონიდან 1500 მეტრზე და უფრო მაღლა მდებარეობს. რთული იყო ყარაჩაელთა ეთნოგენეზი. უფრო სწორად, რთული ის მეცნიერებისთვის აღმოჩნდა, რასაც მათი ეთნოგენეზის შესახებ თერთმეტი ჰიპოთეზის არსებობაც ადასტურებს ყველაზე გავრცელებული 2 შეხედულება:

1) ყივჩაღურ-ალანური და

2) ყივჩაღურ-ალანურ-კავკასიური


ყარაჩაელთა და ბალყართა ეთნოგენეზში თუ არა, ეთნიკურ ისტორიაში მონაწილეობამიუღიათ დაღესტნელებსა და ქართველებს, კერძოდ სვანებს. ცნობილია, რომ მათი განსახლების არეალის სამხრეთ მონაკვეთში სვანთა დასახლებები იყო. ყარაჩაელთა კავკასიონური ანთროპოლოგიური ტიპი მეცნიერებს აფიქრებინებს, რომ კავკასიაში შემოსულმა თურქულენოვანმა მოსახლეობამ მოახდინა აქ მცხოვრები სვანების ასიმილაცია. აღნიშნულის დამადასტურებლად მიიჩნევენ აგრეთვე ლექსიკურ მონაცემებს, ტოპონიმიკას, ფოლკლორს, გვარების მონათესაობას, ბალყარეთის ტერიტორიაზე სვანური კოშკების არსებობას. ყარაჩაიში არის გვარი "ებზელერ". ხოლო "ებზე" სვანების აღმნიშვნელი ყარაჩაული სახელწოდებაა. აქვე მკვიდრობს ოთარლარის გვარი, რომლებიც ბალყარეთსი დადეშქელიანების ერთ-ერთი განშტოების შთამომავალნი არიან. საისტორიო დოკუმენტებში ყარაჩაელთა, ბალყართა და სვანთა ქორწინებების ფაქტებიცაა დადასტურებული. მეცნიერები წერენ, რომ ჩრდილოეთ კავკასიის თურქულენოვან მოსახლეობას შორის XVIII საუკუნის 40-იან წლებში კვლავ ისმოდა სვანური მეტყველება.


დამკვირვებელთა ცნობით, XVIII საუკუნეში აქ მცხოვრებ სვანებს კვლავ იმერულად ეცვათ და, სხვათა შორის ყარაჩაელებსა და ბალყარებს თითქმის ისეთივე ქუდები ეხურებათ, როგორსაც ძველად სვანეთში ატარებდნენ. ამდენად, ყარაჩაელთა (და ბალყართა) ეთნოგენეზში მონაწილეობა მიიღეს ადგილობრივმა კავკასიურმა ეთნოსებმა და მოსულმა ირანულენოვანმა და თურქულენოვანმა ტომებმა. ამათგან ირანულენოვანი ალანების მოსვლა ქრონოლოგიურად წინ უსწრებდა თურქულენოვანი ყივჩაღების მიგრაციას.


ყარაჩაელები და ბალყარები ფაქტობრივად ერთი ხალხია, ერთი ეთნოსია, მაგრამ მიუხედავად ამისა, მათ საერთო თვითშეგნება არ აქვთ.


ყარაჩაელები სარწმუნოებით სუნიტი მუსლიმები არიან. მათ საკმაოდ გვიან (XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში) მიიღეს ისლამი. დიდი ხნის განმავლობაში წარმართები იყვნენ. დროდადრო ყარაჩაელთა ერთი ნაწილი ქრისტიანდებოდა.


ისლამის გავრცელების მიუხედავად, შემორჩენილი იყო არაერთი წინარე რწმენა- წარმოდგენა. ყარაჩაელთა უმაღლესი ღვთაება იყო ტეირი/ტენგრი, რაც ცას აღნიშნავდა. ყარაჩაელებმა იცოდნენ ხეების, ქვის ლოდების თაყვანისცემა. ყველა გვარს თავისი სალოცავი ქვა ჰქონდა. სწამდათ მფარველი სულებისაც, ნადირობის ღვთაება იყო ფსატი, ცხვრების მფარველი - ათმუში, მდინარეში კი წყლის დედა ცხოვრობდა.


ბალყარეთის ისლამიზაცია საუკუნის მეორე ნახევარში დაიწყო, თუმცა კარგა ხანს ბალყართა რწმენა-წარმოდგენები ქრისტიანობის, ისლამისა და წარმართობის ნაზავს წარმოადგენდა. ისლამის გავრცელებას თან ახლდა წარმართული და ქრისტიანული ძეგლების განადგურება, თუმცა სოფელ ბიზინგის ახლოს მდებარე ეკლესიაში შემორჩენილი იყო წმინდა გიორგის გამოსახულება საუკუნის მეორე ნახევრამდე. ადგილობრივები ეთაყვანებოდნენ წმინდა ქვებსაც და წმინდა ხეებსაც, რომელთაც ტრადიციულად ღვეზელს უცხობდნენ.


ყაბარდოელები - ყარაჩაელები და ბალყარები



ერთი უღლის ქვეშ


XVI-XVIII საუკუნეებში ყარაჩაელები წინააღმდეგობას უწევდნენ ყირიმის ხანებს, ჰქონდათ ურთიერთობა დასავლეთ საქართველოს ფეოდალურ ერთეულებთან, დიდ ყავარდოსთან. დამოკიდებული იყვნენ დიდ ყაბარდოზე, ჰგავდნენ მათ სოციალური სტრუქტურითა და კულტურულ-ყოფით წეს-ჩვეულებებით. 1828 წელს ყარაჩაელები საბოლოოდ შევიდნენ რუსეთის შემადგენლობაში. 1870-იან წლებში მთიელ ყარაჩაელთა ერთი ნაწილი თურქეთში გადასახლდა. 1920 წელს შეიქმნა ყარაჩაის ოკრუგი, 1922 წელს - ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ავტონომიური ოლქი, რომელიც გაუქმდა 1943 წელს ყარაჩაელთა შუა აზიაში დეპორტაციის გამო. გადასახლებაში ყარაჩაელთა დაახლოებით მესამედი დაიღუპა. 1957 წელს ისინი სამშობლოში დააბრუნეს და ყარაჩაი-ჩერქეზეთის ავტონომიური ოლქი აღდგა, ამჟამად რესპუბლიკა, დედაქალაქ ჩერკესკით.


ყარაჩაელთა ბედი გაიზიარეს ბალყარებმაც. ისინიც შუა აზიაში გადაასახლეს, სადაც ბევრი მათგანი დაიღუპა, 1957 წელს კი უკან დაბრუნების ნება დართეს და ყაბარდო-ბალყარეთის ოლქიც აღდგა, ამჟამად რესპუბლიკა, დედაქალაქით ნალჩიკი.


(ტექსტის ავტორი - როლანდ თოფჩიშვილი. ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი)




ასევე დაგაინტერესებთ:

1) უძველესი ევროპელები მუქკანიანები იყვნენ

2) კაპადოკიაში ქართველები სახლობდნენ

3) უძველესი პროტოცივილიზაციები

4) პროტოქართველები - 450 საუკუნის წინანდელი კავკასიელები

5) კოლხი მედეა - ქალი, რომლის სახელიც სამკურნალო საქმეს - მედიცინას ეწოდა

6) პროტოქართველები ბიბლიაში

7) ტალავარი თუ ჩერქეზკა - რომელმა ერმა შექმნა საერთოკავკასიური სამოსი?

8) ვინ არიან ლაზები?

9) ქართული სახელმწიფოები და სამთავროები

10) გაოცებული ინდოელი - "ვინ ხართ თქვენ, ქართველები?!"

11) იბერო-კოლხური ცივილიზაცია

12) კავკასიელები - გენეტიკურად თითქმის ერთიანი ხალხი

13) თერჯოლის ტერიტორიაზე 50 ათასი წლის წინ მცხოვრები ხალხი

14) არაბული სამყაროს ქართველი მმართველები

15) ინდოეთის ქართველი მეფეები და დინასტიები

16) კრუბერა - მღვიმეების ევერესტი - მსოფლიოში უღრმესი გამოქვაბული საქართველოშია

17) პრეისტორიული საქართველო

18) იბერო-კოლხური ცივილიზაციის ნარჩენები

19) კოლხები კაცობრიობის ისტორიის სათავეებთან

20) 44 საუკუნის ანანაურის ყორღანი

21) ძვ.წ. მე-40 საუკუნის მეტალურგიის კერა საქართველოში

22) ფაზისის აკადემია - "მეცნიერებისა და ხელოვნების ტაძარი"

23) პლანეტის უძველესი ცივილიზაციური ცენტრები

24) თბილისის უძველესი ისტორია - "ქალაქი ფენიქსი"

25) რამდენი ადამიანი დაეტევა საქართველოში და რამდენ ევროპულ სახელმწიფოზე დიდი ფაქრთობი აქვს მას?

26) უძველესი "ქართველი" გიგანტები

27) საქართველოს ეროვნულ მუზეუმში დაცული ბუნების ისტორიის ნიმუშები

28) კავკასიური რასა

29) უძველესი ქართული საგანძური

30) უძველესი ქართული საგანძური (ნაწილი II)

31) რა შეუქმნეს ქართველებმა ამერიკის შეერთებულ შტატებს საუკუნეში?

32) კასტელის ნახატები XVII საუკუნის საქართველოსა და ქართველების აღწერით

33) ჟან შარდენი საქართველოსა და ქართველების შესახებ

34) ცნობილი უცხოელები ქართველების და საქართველოს შესახებ (ნაწილი I)

35) ვიკინგები საქართველოში

36) საინტერესო ფაქტები საქართველოს ოქროს ხანის შესახებ

37) ქართველი ერი - მიჯაჭვული ამირანი

38) იტალიელები ქართველების შესახებ

39) თავადი გრიგორი გაგარინი - კავკასიაზე შეყვარებული მხატვარი

40) თეოდორ ობერლენდერი - ნაცისტი, რომელსაც ქართველები ძლიერ უყვარდა

41) გერმანელი მოღვაწეები ქართველების შესახებ

42) საქართველო და გლობალიზაცია

43) დავით აღმაშენებელი - კოლხური უმსხვრევი ფარი და იბერიული ორლესული მახვილი

44) ვარდან მამიკონიანი და შუშანიკი ლაზები იყვნენ - ასკვნის სომეხი ისტორიკოსი

45) რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობები - 200-წლიანი ოკუპაცია

46) ექვთიმე თაყაიშვილი - ქართული განძის მცველი

47) ესპანელი პოეტის ლექსი აფხაზეთზე

48) "ქართველები - ჯვაროსანი ერი" - ევგენი მარკოვი

49) ჯაყელები უინძორების ერთ-ერთი წინაპრები არიან

50) კოლხეთის დედაქალაქი - აია აღმოჩენილია

51) ქართველი მეფეები და მოღვაწეები - გიორგი გეგეჭკორის ნახატები

52) აღმოსავლეთის ნაპოლეონი - მეფე, რომელმაც 500 ბრძოლაზე მეტი გადაიტანა

53) თემურ ლენგის აპოკალიფსური მასშტაბის ომი საქართველოს წინააღმდეგ

54) მერაბ კოსტავა - "ძე ქარიშხლისა"

55) ქართულ-თურქული ბრძოლები

56) 5000 წელზე მეტი ხნის ნამოსახლარი ასპინძაში

57) არიელები და იბერიელები



განაგრძეთ ძალიან საინტერესო სტატიების კითხვა


ავტორი: თორნიკე ფხალაძე


1
1152
3-ს მოსწონს
ავტორი:თორ ნიკე
თორ ნიკე
Mediator image
1152
  
2018, 30 დეკემბერი, 4:38
კომენტარი ცარიელია ან წაშლილია

0 1 1